بازار گوشت ؛ گرانی ، کاهش تقاضا و بیثباتی در تأمین
قیمت گوشت قرمز در هفتههای اخیر بار دیگر سیر صعودی گرفته است. گرانی دام زنده، هزینههای حملونقل، کاهش واردات و ضعف در شبکه توزیع از جمله عواملی است که بازار گوشت را به یکی از پرچالشترین بخشهای معیشتی خانوار ایرانی تبدیل کرده است.
به گزارش نبض بازار اقتصاد شهروند ، در حالی که مصرف سرانه گوشت قرمز در ایران طی یک دهه گذشته بیش از ۳۰ درصد کاهش یافته، قیمت این کالای اساسی بار دیگر در مهرماه روند صعودی به خود گرفته است. کارشناسان افزایش هزینههای تولید، نوسانات ارزی، کاهش واردات و افت توان خرید خانوارها را از مهمترین دلایل تلاطم بازار گوشت میدانند. در این گزارش، نگاهی داریم به وضعیت فعلی بازار، دلایل اصلی افزایش قیمت و چشمانداز پیش روی این کالای حیاتی در ماههای آینده.
بازار بیقرار؛ گوشت از سفرهها دور میشود
بررسیهای میدانی از میادین میوه و ترهبار و قصابیهای سطح شهر تهران نشان میدهد که متوسط قیمت هر کیلوگرم گوشت گوسفندی تازه به حدود ۶۲۰ تا ۶۵۰ هزار تومان رسیده است. گوشت گوساله نیز در بازه ۵۵۰ تا ۶۰۰ هزار تومان معامله میشود. در برخی مناطق شمالی پایتخت، قیمت گوشت ممتاز حتی از مرز ۷۰۰ هزار تومان نیز عبور کرده است.
این ارقام در حالی ثبت میشود که تنها دو سال پیش، متوسط قیمت گوشت قرمز حدود ۳۵۰ هزار تومان بود. رشد بیش از ۸۰ درصدی در فاصله کمتر از دو سال، قدرت خرید طبقه متوسط و پایین جامعه را بهشدت تحت تأثیر قرار داده است. بسیاری از خانوارها مصرف ماهانه گوشت قرمز خود را به نصف یا حتی یکسوم کاهش دادهاند و برخی بهطور کامل از رژیم غذایی خود حذف کردهاند.
یک قصاب در غرب تهران میگوید:
«مردم دیگر مثل قبل گوشت نمیخرند. اگر کسی بیاید، ۳۰۰ یا ۴۰۰ گرم میگیرد، نه یک کیلو. بعضیها هم دنبال چربی یا استخوان هستند که ارزانتر است.»
تولیدکنندگان زیر فشار هزینهها
از سوی دیگر، تولیدکنندگان و دامداران نیز از وضعیت موجود رضایتی ندارند. افزایش قیمت نهادههای دامی، هزینه حملونقل و کمبود علوفه در سالهای اخیر باعث شده هزینه پرورش دام بهشدت افزایش یابد. حذف ارز ترجیحی برای واردات خوراک دام و جهش نرخ ارز نیمایی نیز بر این وضعیت دامن زده است. بسیاری از دامداران کوچک یا از چرخه تولید خارج شدهاند یا دامهای خود را زودتر از موعد روانه بازار کردهاند تا از زیان بیشتر جلوگیری کنند. همین کاهش تولید داخلی در کنار مشکلات واردات، عرضه گوشت را محدودتر و بازار را پرنوسانتر کرده است.
نقش ارز و واردات در التهاب بازار
یکی از متغیرهای کلیدی در بازار گوشت، نرخ ارز و سیاستهای وارداتی دولت است. ایران بخش قابل توجهی از نیاز خود به گوشت قرمز را از کشورهایی مانند برزیل، استرالیا و روسیه وارد میکند. با این حال، در ماههای اخیر کاهش تخصیص ارز برای واردات و افزایش هزینه حملونقل بینالمللی موجب شده واردکنندگان تمایلی به عرضه گسترده نداشته باشند.
کارشناسان اقتصادی معتقدند که تداوم نوسانات ارزی و نبود برنامهریزی پایدار در حوزه تجارت خارجی، مانع از تثبیت بازار گوشت شده است. در شرایطی که دولت سعی دارد با عرضه گوشت منجمد در میادین میوه و ترهبار، قیمتها را کنترل کند، اختلاف قیمت بین گوشت تازه و منجمد به بیش از ۴۰ درصد رسیده و همچنان فاصله معناداری وجود دارد.
از سوی دیگر، برخی فعالان بازار هشدار دادهاند که در صورت افزایش بیشتر نرخ ارز در ماههای آینده، قیمت گوشت قرمز میتواند حتی به محدوده ۸۰۰ هزار تومان در هر کیلو نیز برسد؛ مسئلهای که نگرانیهای اجتماعی گستردهای را به همراه خواهد داشت.
قاچاق معکوس؛ عامل پنهان گرانی
یکی از پدیدههای تأثیرگذار بر بازار گوشت در ماههای اخیر، افزایش قاچاق دام زنده به کشورهای همسایه است. با بالا رفتن نرخ ارز و اختلاف قیمت داخلی و خارجی، قاچاق دام برای سودجویان صرفه اقتصادی یافته است.
برآوردها نشان میدهد سالانه بیش از ۵۰۰ هزار رأس دام سبک از مرزهای غربی و شرقی کشور بهصورت غیرقانونی خارج میشود. این موضوع علاوه بر کاهش عرضه داخلی، موجب افزایش مصنوعی قیمت در بازار میشود. هرچند دولت در ماههای اخیر با تشدید کنترلهای مرزی و استفاده از سامانههای هوشمند در صدد مهار این پدیده برآمده، اما کارشناسان میگویند ریشه این مشکل در نبود تعادل اقتصادی بین داخل و خارج کشور است، نه صرفاً ضعف نظارت.
کاهش تقاضا و تغییر الگوی مصرف
افزایش مداوم قیمتها باعث شده مصرفکنندگان به سمت جایگزینهای ارزانتر مانند مرغ و ماهی روی بیاورند. طبق آمارهای غیررسمی، مصرف سرانه گوشت قرمز در ایران از حدود ۱۲ کیلوگرم در سال ۱۳۹۰ به کمتر از ۷ کیلوگرم در سال جاری رسیده است. در مقابل، مصرف مرغ بهطور قابلتوجهی افزایش یافته و اکنون سهم اصلی پروتئین خانوار ایرانی را تشکیل میدهد.
فروشندگان نیز از کاهش محسوس مشتریان سخن میگویند. یک فروشنده در جنوب تهران میگوید: «قبلاً مردم هر هفته گوشت میخریدند، حالا شاید ماهی یکبار بیایند. بعضیها دنبال گوشت وارداتی هستند، بعضیها هم اصلاً نمیخرند. تقاضا افت کرده ولی قیمت پایین نمیآید چون عرضه هم کم شده.»
این تغییر الگوی مصرف، زنگ خطری برای سلامت غذایی جامعه نیز به شمار میرود. متخصصان تغذیه هشدار میدهند کاهش مصرف پروتئین حیوانی میتواند در بلندمدت اثرات منفی بر سلامت عمومی، بهویژه در میان کودکان و سالمندان داشته باشد.
سیاستهای کنترلی؛ راهحل یا مُسکن موقت؟
در واکنش به نوسانات اخیر، دولت طرحهایی چون توزیع گوشت تنظیم بازاری، تخصیص محدود ارز وارداتی و نظارت بر زنجیره کشتارگاه تا قصابی را اجرا کرده است. با این حال، تجربه نشان داده که این سیاستها بیشتر نقش مُسکن دارند تا درمان. عرضه گوشت تنظیم بازاری معمولاً در مقاطع کوتاه انجام میشود و به دلیل سهم محدود در کل بازار، اثر قابل توجهی بر قیمتهای آزاد ندارد. از سوی دیگر، نظام توزیع و نظارت ناکارآمد باعث میشود بخش زیادی از این کالاها به دست مصرفکننده نهایی نرسد.
کارشناسان بر این باورند که راهکار واقعی برای ثبات بازار گوشت، اصلاح ساختار تولید، حمایت هدفمند از دامداران، شفافسازی زنجیره تأمین و کنترل قاچاق است. بدون اجرای این اقدامات، هرگونه سیاست کوتاهمدت تنها موجب اتلاف منابع و بیاعتمادی عمومی خواهد شد.
چشمانداز بازار در ماههای آینده
با نزدیک شدن به فصل زمستان و افزایش هزینههای نگهداری دام، انتظار میرود عرضه دام زنده در ماههای آینده کاهش یابد. در مقابل، اگر سیاستهای وارداتی دولت تسهیل نشود، احتمال کمبود نسبی در بازار وجود دارد. به گفته فعالان صنفی، در صورت ثبات نسبی نرخ ارز و بهبود جریان واردات، ممکن است بازار در محدوده قیمتی فعلی باقی بماند؛ اما هرگونه افزایش در هزینههای حمل یا نوسانات ارزی میتواند موج جدیدی از گرانی را رقم بزند.
در شرایط کنونی، بازار گوشت قرمز بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای اقتصادی دولت وابسته است. هرچند کنترل تورم و حمایت از تولیدکننده هدف اعلامی مسئولان است، اما در عمل، نبود سیاست منسجم و ضعف نظارت موجب شده این کالا به کالایی لوکس برای بسیاری از خانوارها تبدیل شود.
بازار گوشت قرمز ایران در چرخهای از گرانی، کاهش عرضه و افت مصرف گرفتار شده است. از یکسو دامداران از هزینههای سرسامآور تولید و نبود حمایت کافی گلایه دارند و از سوی دیگر، مصرفکنندگان نیز زیر بار افزایش قیمتها کمر خم کردهاند.
راه برونرفت از این وضعیت، نه در توزیع مقطعی و وعدههای کوتاهمدت، بلکه در بازنگری جدی سیاستهای دامپروری، واردات و کنترل قاچاق نهفته است. اگر اصلاحات ساختاری در زنجیره تولید و توزیع بهموقع انجام نشود، بهزودی باید پذیرفت که گوشت قرمز برای بسیاری از ایرانیان، کالایی خاطرهانگیز خواهد شد.
