افزایش ۷۰ درصدی قیمت ؛ بازار برنج در شوک تورمی

به گزارش نبض بازار اقتصاد شهروند ، بازار برنج ایران از سال ۱۴۰۱ تاکنون شاهد نوسان‌های کم‌سابقه‌ای بوده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد قیمت هر کیلو برنج طارم هاشمی که در سال ۱۴۰۱ حدود ۸۰ هزار تومان بود، در نیمه نخست سال جاری به بیش از ۱۳۰ هزار تومان رسید. این یعنی افزایش حدود ۷۰ درصدی در کمتر از هجده ماه.

کارشناسان معتقدند سه عامل اصلی در این جهش قیمتی نقش داشته است: افزایش هزینه نهاده‌ها و کود شیمیایی، رشد نرخ ارز و تغییرات در تعرفه واردات. از سوی دیگر، شرایط آب‌و‌هوایی نیز بر میزان تولید تأثیر گذاشت. کاهش بارندگی در استان‌های شمالی مانند گیلان و مازندران موجب افت برداشت در برخی مناطق شد و عرضه در بازار کاهش یافت.

با آغاز فصل برداشت در تابستان ۱۴۰۴، عرضه تازه محصول در بازار باعث تعدیل قیمت‌ها شد. اکنون بر اساس گزارش‌های میدانی از بازار رشت، لاهیجان و بابل، میانگین قیمت برنج طارم حدود ۹۵ تا ۱۱۰ هزار تومان است؛ هرچند در تهران هنوز به‌دلیل هزینه حمل و توزیع، قیمت‌ها بالاتر است.

اما این کاهش قیمت تا چه اندازه پایدار خواهد بود؟ به گفته‌ی فعالان صنف برنج، در صورتی که دولت برنامه منسجمی برای خرید تضمینی و ذخیره‌سازی مازاد محصول داشته باشد، امکان حفظ این روند وجود دارد. در غیر این صورت، دلالان و واسطه‌ها ممکن است مجدداً با احتکار یا خرید گسترده، بازار را متلاطم کنند.

دلایل نوسان قیمت؛ از نرخ ارز تا نقش واسطه‌ها

نوسان قیمت در بازار برنج ایران یک پدیده‌ی چندعلتی است. نخستین عامل، تأثیر مستقیم نرخ ارز بر قیمت تمام‌شده‌ی محصول است. هرچند برنج ایرانی تولید داخلی است، اما بسیاری از نهاده‌های کشت، از جمله کود، سم و ماشین‌آلات کشاورزی وارداتی‌اند. وقتی نرخ ارز بالا می‌رود، هزینه تولید افزایش می‌یابد و در نتیجه قیمت نهایی نیز بالا می‌رود.

عامل دوم، سیاست‌های وارداتی متغیر است. دولت برای حمایت از تولید داخل، تعرفه واردات برنج خارجی را در فصل برداشت بالا می‌برد و در فصول دیگر کاهش می‌دهد. اما تغییرات ناگهانی در این تعرفه‌ها باعث بی‌ثباتی بازار می‌شود. در برخی موارد، واردکنندگان به‌دلیل بلاتکلیفی در سیاست‌ها، از عرضه برنج وارداتی خودداری کرده و بازار را دچار کمبود مصنوعی می‌کنند.

عامل سوم، شبکه گسترده دلالان و واسطه‌هاست. طبق برآورد اتحادیه برنج‌فروشان، بیش از ۶۰ درصد از سود بازار برنج در حلقه‌های میانی (از شالیکوبی تا عمده‌فروش) توزیع می‌شود. نبود نظارت مؤثر بر انبارها، عدم شفافیت در سامانه توزیع و احتکار مقطعی از سوی برخی بازیگران بازار، همه به التهاب قیمت‌ها دامن می‌زنند.

از سوی دیگر، ضعف در زیرساخت‌های حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی نیز بر بازار تأثیرگذار است. به‌ویژه در استان‌های شمالی، کمبود انبارهای استاندارد موجب می‌شود بخشی از محصول پس از برداشت به‌سرعت وارد بازار شود و در نتیجه، عرضه در ماه‌های بعد کاهش یابد. این نوسان زمانی در عرضه، خود عاملی برای نوسان قیمتی است.

راهکارهای ثبات؛ از واردات هدفمند تا خرید تضمینی

کارشناسان اقتصادی بر این باورند که رسیدن به ثبات پایدار در بازار برنج، بدون اجرای یک بسته سیاستی چندوجهی ممکن نیست. به‌طور خلاصه، می‌توان چهار محور اصلی برای کنترل بازار برنج را برشمرد:

۱. واردات هدفمند و هوشمند
دولت می‌تواند از طریق واردات محدود و زمان‌بندی‌شده، شکاف بین عرضه و تقاضا را در دوره‌های کمبود پر کند. در واقع، واردات نباید رقیب کشاورز داخلی باشد، بلکه باید به‌عنوان ابزار تنظیم بازار در زمان‌های خاص عمل کند.

۲. خرید تضمینی محصول از کشاورزان
یکی از نگرانی‌های اصلی تولیدکنندگان، نوسان قیمت در زمان برداشت است. اگر دولت بخشی از محصول را به قیمت تضمینی خریداری کند، کشاورز با خیال راحت‌تری وارد کشت سال بعد می‌شود. این سیاست علاوه بر حمایت از تولید، از شوک قیمتی ناشی از عرضه مازاد نیز جلوگیری می‌کند.

۳. ایجاد و مدیریت ذخایر استراتژیک برنج
همانند گندم و روغن، وجود ذخایر استراتژیک برنج می‌تواند ابزار مداخله دولت در مواقع بحرانی باشد. در بسیاری از کشورها، این ذخایر نقش مهمی در کنترل قیمت و جلوگیری از کمبود ایفا می‌کنند.

۴. شفاف‌سازی زنجیره توزیع و فروش مستقیم به مصرف‌کننده
استفاده از سامانه‌های دیجیتال برای رصد انبارها، رهگیری محموله‌ها و کاهش واسطه‌ها می‌تواند سهم قابل‌توجهی از دلالی را حذف کند. تجربه برخی فروشگاه‌های زنجیره‌ای که به‌طور مستقیم برنج را از کشاورز خریداری کرده‌اند، نشان داده که این روش تا ۲۰ درصد قیمت نهایی را کاهش می‌دهد.

آینده بازار؛ ثبات مشروط به اصلاح سیاست‌های کلان

هرچند کاهش اخیر قیمت برنج در بازار داخلی امیدواری‌هایی ایجاد کرده است، اما کارشناسان هشدار می‌دهند که این ثبات شکننده است. در صورت تداوم تورم عمومی در کشور و نوسانات نرخ ارز، امکان بازگشت رشد قیمتی در ماه‌های آینده وجود دارد.

به اعتقاد اقتصاددانان، اگر دولت به جای سیاست‌های مقطعی، به اصلاحات ساختاری در بخش کشاورزی و تجارت بپردازد، بازار برنج نیز به‌تدریج به سمت تعادل حرکت می‌کند. یکی از پیش‌نیازهای اصلی، مدیریت منابع آب و افزایش بهره‌وری در تولید است. برنج یکی از محصولات پرمصرف آبی است و هرگونه بحران در منابع آبی شمال کشور می‌تواند تولید را کاهش دهد. توسعه ارقام کم‌مصرف و حمایت از فناوری‌های نوین آبیاری می‌تواند ظرفیت تولید را پایدار نگه دارد.

از سوی دیگر، کاهش وابستگی به ارز در زنجیره تولید نیز یک ضرورت است. اگر کشاورزان بتوانند از نهاده‌ها و ماشین‌آلات تولید داخل استفاده کنند، وابستگی قیمت تمام‌شده به نرخ ارز کمتر خواهد شد. این موضوع نیازمند حمایت صنعتی از تولیدکنندگان تجهیزات کشاورزی داخلی است.

در حوزه سیاست‌های تجاری نیز، کارشناسان خواستار ثبات و پیش‌بینی‌پذیری هستند. به‌گفته‌ی یکی از اعضای اتحادیه برنج‌فروشان، «هر سال قوانین مربوط به تعرفه واردات یا زمان ممنوعیت تغییر می‌کند و این بلاتکلیفی نه‌تنها به ضرر واردکننده بلکه به ضرر تولیدکننده داخلی هم هست.»

در نهایت، اعتمادسازی در بازار یکی از مهم‌ترین عناصر ثبات است. وقتی مردم و تولیدکنندگان بتوانند بر مبنای اطلاعات شفاف تصمیم بگیرند، رفتارهای هیجانی مانند خرید انبوه یا احتکار کاهش می‌یابد. رسانه‌ها نیز در این زمینه نقش مؤثری دارند؛ اطلاع‌رسانی درست درباره وضعیت تولید، میزان واردات و موجودی انبارها می‌تواند از شکل‌گیری شایعات قیمتی جلوگیری کند.

برنج ایرانی در دو راهی سیاست و تولید

بازار برنج ایران در سال‌های اخیر از مرحله‌ای عبور کرده که قیمت‌هایش نه بر اساس عرضه و تقاضا، بلکه بر پایه انتظارات و سیاست‌های ناپایدار تعیین می‌شد. اکنون با شروع فصل برداشت و کاهش نسبی قیمت‌ها، فرصتی به‌دست آمده تا دولت و بخش خصوصی بتوانند با همکاری، مسیر پایدارتری برای بازار ترسیم کنند.

ثبات قیمتی در برنج نه تنها به نفع مصرف‌کنندگان، بلکه به سود کشاورزان نیز خواهد بود؛ چراکه بازار قابل پیش‌بینی، انگیزه تولید را افزایش می‌دهد. اما رسیدن به این ثبات نیازمند تصمیم‌های شجاعانه است: اصلاح ساختار خرید و فروش، نظارت بر واسطه‌ها، حمایت هوشمند از تولید و برنامه‌ریزی دقیق واردات.

در نهایت، کارشناسان اقتصادی تأکید می‌کنند که بازار برنج زمانی به ثبات واقعی می‌رسد که اقتصاد کلان کشور نیز از نوسانات مزمن رها شود. مادامی که تورم بالا و نرخ ارز ناپایدار است، هیچ بازاری—even بازار سنتی و بومی برنج—در امان نخواهد بود. با این حال، اگر دولت در مسیر اصلاح و شفافیت گام بردارد، امید به بازگشت ثبات و پیش‌بینی‌پذیری در این بازار استراتژیک همچنان زنده خواهد ماند.