صنعت نساجی ایران ؛ درخشش دیروز ، ورشکستگی امروز

دکتر علیرضا خجسته پور – زنجيره ارزشمند صنعت نساجي از الياف و نخ شروع مي شود و تا محصول نهايي همچون پوشاك و انواع پارچه و موكت و فرش ادامه مي يابد. اين زنجيره با ارزش، قريب 30 سال پيش يك چهارم توليدات صنعتي كشور را در دل داشت و حالا با تاسف بايد گفت كه طبق آمارهاي منتشر شده به حدود يك بيستم يعني تنها 5 درصد در سال 1398 رسيده است. صنعتي كه با نام ايران و ايراني عجين شده بود و آوازۀ صنعت ايران را به گوش جهانيان در شرق و غرب عالم مي رساند حالا دچار چنين افول دردناكي شده است.

اما حلقه هاي مفقوده كدام هستند؟ مركز پژوهش هاي مجلس شوراي اسلامي گزارش آسيب شناسانه اي از عملكرد صنايع نساجي و پوشاك ارائه داده است. از نكات قابل توجه در اين گزارش، بررسي عملكرد ارزش افزوده و ارزش ستانده صنعت نساجي و پوشاك برحسب توزيع بنگاه است. اين امر دلالت بر اين دارد كه بنگاه هاي خرد فعال در اين صنعت نسبت به بنگاه هاي بزرگ و متوسط بطور نسبي عملكرد بهتري دارند. به عبارتي واحدهاي خرد در اين صنعت نقش مهمي دارند كه بايد در خصوص آنها برنامه ريزي دقيق صورت گيرد، اين درحالي است كه واحدهاي مذكور، درجۀ سازمان يافتگي پائيني دارند.

اما مشكلات اين صنعت، متاسفانه به همين موارد محدود نمي شود. سير نزولي تشكيل سرمايه در اين بخش، حاكي از كهنگي ماشين آلات و فرسوده شدن فناوري توليد در اين بخش و در نهايت زوال توليد است. نگاهي به آمارها نشان مي دهد كه سهم تشكيل سرمايۀ ثابت صنعت نساجي كه از كل صنعت در سال 1381 برابر با 1/7 درصد بوده و حتي در سال 1382 به عدد3/10 درصد رسيده است، طي يك روند نزولي به 1/3 درصد درسال 1398 تنزل يافته است.

قصۀ پرغصه ماجرا آنجاست كه مطابق گفته هاي دبير انجمن صنايع نساجي ايران ميزان واردات در كل صنعت نساجي پوشاك در سال 1401 قريب 2 ميليارد دلار بوده است. دقت كنيد 2 ميليارد دلار تنها براي يكسال و اين در حالي است كه براورد شده است با 5 ميليارد دلار سرمايه گذاري در طول يك برنامۀ 5 ساله مي توانيم كل صنعت نساجي و پوشاك كشور را باز سازي و نوسازي و ايجاد سرمايه گذاري نمائيم.

حلقه مفقودۀ ديگر تامين مواد اوليه است كه يكي از مهمترين ماده اوليه اين بخش در حوزۀ الياف طبيعي پنبه هست كه بخش زيادي از آن از طريق واردات تامين مي شود. اگر بتوان از ظرفيت هاي اجرايي و تقنيني موجود براي ايجاد و تكميل زنجيره پايدار و باكيفيت در صنايع نساجي و پوشاك و صنايع پشتيبان آن از طريق هدفگذاري براي تامين مواد اوليه مورد نياز صنعت نساجي و برنامه ريزي در وزارتخانه هاي مرتبط براي اجرا و ارائه بسته هاي حمايتي در اين خصوص استفاده كرد، شايد بتوان گفت كه قدم هاي اساسي در اين حوزه برداشته خواهد شد.

صنعت نساجي ايران كه روزگاري برتارك دنياي تجارت مي درخشيد، امروز عليرغم تلاش هاي فراوان در گيرودار مشكلات داخلي و رقابتهاي منطقه اي و فرامنطقه اي از گردونۀ اين رقابت ها عقب افتاده است. كيفيت توليدات يكي ديگر از حلقه هاي مفقودۀ اين صنعت است. بهبود فناوري هاي مورد استفاده در صنعت نساجي از طريق اعطاي مشوق هابه واحدهاي نوآور و تعيين اعتبارات لازم و دستگاهاي متولي در قانون برنامۀهفتم توسعه براي اجراي طرح بازسازي و نوسازي صنايع نساجي يكي ديگر از راهكارهاي اساسي در رفع مشكلات اين صنعت خواهد بود.

امروز كه الگوهاي كسب و كار در فراسوي مرزهاي زميني تعريف مي شود، توسعۀ ظرفيتهاي صادراتي و توسعۀ برندهاي ملي از طريق طراحي سازوكار توليد مشترك (joint) با برندهاي منطقه اي و جهاني و ساماندهي صادرات شركت ها در قالب شركتهاي مديريت صادرات و تمركز بر ايجاد قدرت رقابتي در صنايع نساجي از طريق توسعۀ مراكز مهارتي طراحي و مد و پرداختن به موضوع نوآوري در اين صنعت و پرورش شركتهاي دانش بنيان علي الخصوص در حوزۀ تجهيزات مورد نياز اين صنعت متناسب با استانداردهاي جهاني و منطقه اي مي تواند به افزايش قدرت رقابتي اين صنعت با رقباي منطقه اي و فرامنطقه اي كمك شاياني نمايد. همۀ آنچه گفته شد تنها گوشه اي از مشكلات و راهكارهاي رفع آن در اين صنعت مهم بود.

فرهنگ سازي مصرف مصنوعات داخلي روي ديگر سكه حمايت از صنعت نساجي ايران عزيز است. دستگاه هاي مسئول و متولي علي الخصوص صدا و سيما لازم است با ارائه برنامه هاي مناسب، مردم را به استفاده از توليدات نساجي داخلي تشويق نمايند و دستگاهاي متولي مبارزه، با قاچاق نيز اميدواريم كه به مسئوليت خود براي مبارزه با اين پديده شوم و آفت توليد داخل بيشتر همت گمارند و يادمان باشد كه در مسير رسيدن به قلۀ افتخار، تلاش و از خود گذشتگي دوپاي اين حركت عظيم است.